مراحل مختلف تولید شمش طلا

احتمالاً در فیلم‌های هالیوودی، شمش‌های درخشان طلا را دیده‌اید که در خزانه‌های بانک‌ها چیده شده‌اند؛ شمش‌هایی که هر کدامشان 12.4 کیلوگرم وزن دارند و با درخشش خیره‌کننده‌شان، چشم هر بیننده‌ای را به خود جذب می‌کنند. تا به حال به این فکر کرده‌اید که طلاساران چگونه این شمش‌ها را می‌سازند؟ فرایند تولید شمش طلا از عمق معادن تا خزانه‌های بانک‌ها، داستانی پر از دقت است. در این مقاله نشان می‌دهیم که چگونه این فلز گرانبها از دل سنگ‌های معدنی به شمش‌هایی با خلوص 999.9 (طلای چهار نه) تبدیل می‌شود.

شمش را چطور می‌سازند؟

ساخت شمش طلا فرایندی دقیق و حساس است که با استخراج از معدن شروع می‌شود و با قالب‌گیری و کنترل کیفیت پایان می‌یابد. در این بخش، قدم به قدم با مراحل پنج‌گانه تولید شمش طلا آشنا می‌شویم و هر مرحله را برای شما شرح می‌دهیم.

مرحله اول: استخراج طلا از معدن

اولین گام در فرایند تولید شمش طلا، کندن طلا از اعماق زمین است. در این مرحله، گروهی از معدنچیان کارکشته با تجهیزات پیشرفته وارد عمل می‌شوند. آن‌ها ابتدا با استفاده از ابزارهای حفاری قدرتمند، تونل‌هایی را در دل کوه‌ها ایجاد می‌کنند. سپس با کمک مواد منفجره، دیواره‌های سنگی را می‌شکافند تا به رگه‌های طلا برسند. این کار نیاز به دقت و تخصص بالایی دارد، چرا که باید از آسیب به ساختار معدن جلوگیری شود.

در روش دیگری از تولید شمش طلا، معدنچیان سراغ رودخانه‌ها می‌روند. آب رودخانه در طول سالیان دراز، ذرات طلا را از دل سنگ‌ها شسته و با خود به پایین دست برده است. کارگران با غربال‌های مخصوص، شن و ماسه رودخانه را الک می‌کنند. طلا که سنگین‌تر است، ته غربال می‌ماند و بقیه مواد با آب شسته می‌شود. به این روش اصطلاحا «پلاسِری» می‌گویند که یک روش قدیمی و البته هنوز کاربردی است.

بعضی معادن هم از روش شست‌وشوی خاک با فشار آب قوی استفاده می‌کنند. آن‌ها با پمپ‌های قدرتمند، آب را با فشار به دیواره‌های خاکی می‌پاشند تا ذرات طلا از خاک جدا شود. این روش به «هیدرولیک» معروف است و در جاهایی که خاک نرم‌تر است، کاربرد دارد.

بعد از جداسازی اولیه، سنگ‌های طلادار را جمع‌آوری کرده و برای مراحل بعدی آماده می‌کنند. این سنگ‌ها هنوز خام‌اند و باید مراحل زیادی را طی کنند تا به شمش طلای درخشان تبدیل شوند.

مرحله دوم: خردکردن و آسیاب کردن

در فرایند تولید شمش طلا، بعد از استخراج سنگ‌های طلادار، نوبت به خرد کردن آن‌ها می‌رسد. کارگران ماهر سنگ‌های معدنی را درون دستگاه‌های غول‌پیکر سنگ‌شکن می‌ریزند. این دستگاه‌ها آنقدر قدرتمندند که می‌توانند سخت‌ترین سنگ‌ها را به ذرات ریز تبدیل کنند. هرچه اندازه ذرات کوچک‌تر باشد، عملیات ذوب راحت‌تر و سریع‌تر انجام می‌شود.

سپس، در مراکز تولید شمش طلا، سنگ‌های خرد شده را به اندازه دانه‌های شن یا حتی ریزتر در می‌آورند. این کار چند مرحله دارد. ابتدا سنگ‌های بزرگ را می‌شکنند و به قطعات کوچک‌تر تبدیل می‌کنند، سپس این قطعات را درون دستگاه آسیاب می‌ریزند. آسیاب‌های صنعتی با سرعت بالا می‌چرخند و سنگ‌ها را به پودر تبدیل می‌کنند.

در این مرحله، دانه‌بندی سنگ‌ها بسیار مهم است. کارگران باید اطمینان حاصل کنند که همه ذرات به اندازه دانه‌های ماسه خرد شده‌اند. اگر سنگی درشت‌تر باقی بماند، در مرحله ذوب مشکل ایجاد می‌کند و باید دوباره به دستگاه آسیاب برگردد. به همین دلیل، روی دستگاه‌ها صفحات مشبک نصب شده که فقط به ذرات با اندازه مناسب اجازه عبور می‌دهند.

وقتی عملیات خردکردن تمام شد، پودر حاصل از آن که حالا به اندازه دانه‌های شن است، برای مرحله بعدی یعنی تصفیه آماده می‌شود. این پودر طلادار حکم ماده خام را دارد که قرار است در مراحل بعدی به شمش طلای درخشان تبدیل شود.

مرحله سوم: تصفیه و خالص‌سازی

مرحله تصفیه و خالص‌سازی در فرایند تولید شمش طلا، یکی‌از‌حساس‌ترین مراحل است. کارخانه‌ها برای تصفیه طلا از دو روش اصلی استفاده می‌کنند. روش اول که به آن «روش میلر» می‌گویند، با استفاده از گاز کلر انجام می‌شود. در این روش، گاز کلر را درون طلای مذاب می‌دمند. ناخالصی‌ها با کلر ترکیب می‌شوند، بخار شده به هوا می‌روند یا روی سطح مذاب شناور می‌شوند. وقتی بخارهای بنفش رنگ ظاهر شدند، نشان می‌دهد که طلا به خلوص 99.5 تا 99.7 درصد رسیده است.

روش دوم در تولید شمش طلا که به « الکترولیز» معروف است، از جریان برق استفاده می‌کند. در این روش، طلا را به شکل قطعات بزرگ در محلولی از کلرید طلا و اسید کلریدریک قرار می‌دهند. وقتی جریان برق از این محلول عبور می‌کند، طلای خالص 99.99 درصد در یک سمت جمع می‌شود. این طلای خالص را می‌شویند، خشک کرده و برای ذوب آماده می‌کنند.

کارشناسان آزمایشگاه با دقت زیاد نمونه‌های طلا را آزمایش می‌کنند تا از خلوص آن‌ها مطمئن شوند. طلای استاندارد باید حداقل 99.9 درصد خالص باشد. آن‌ها از دستگاه‌های پیشرفته برای اندازه‌گیری میزان خلوص استفاده می‌کنند. اگر خلوص طلا به حد استاندارد نرسیده باشد، دوباره به خط تصفیه برمی‌گردد.

نکته جالب اینجاست که وقتی طلا به این درجه از خلوص می‌رسد، رنگش به زرد درخشان تغییر کرده و برق خاصی پیدا می‌کند. این طلای خالص شده حالا آماده است تا به مرحله بعدی برود و به شمش تبدیل شود.

مرحله چهارم: ذوب کردن

در چرخه تولید شمش طلا، مرحله ذوب کردن به دقت و مهارت بالایی نیاز دارد. کوره‌های صنعتی که برای این کار طراحی شده‌اند، باید به دمای 1064 درجه سانتیگراد برسند تا طلا کاملاً ذوب شود. این دما آنقدر بالاست که حتی آهن را هم نرم می‌کند! برای درک بهتر، فقط کافیست بدانید این دما تقریباً 5 برابر دمای جوش آب است.

فرایند تولید شمش طلا در مرحله ذوب به روش‌های مختلفی انجام می‌شود، اما بهترین و پیشرفته‌ترین روش، ذوب الکتریکی یا قوس الکتریکی است. در این روش، از الکترودهای مخصوص استفاده می‌کنند که جریان برق را به طلا انتقال می‌دهد. این الکترودها باعث می‌شوند طلا یکنواخت و کاملاً کنترل شده گرم و ذوب شود.

کارگران ماهر طلا را در ظرف‌های نسوز مخصوصی که از جنس سرامیک یا فلزات مقاوم ساخته شده‌اند، قرار می‌دهند. نکته بسیار مهم در این مرحله، کنترل دقیق دماست. اگر دما خیلی بالا برود، ممکن است خواص طلا تغییر کند و اگر به اندازه کافی نرسد، طلا کامل ذوب نمی‌شود.

وقتی طلا به حالت مایع درمی‌آید، به رنگ نارنجی درخشان تبدیل می‌شود. در این لحظه، کارشناسان نمونه‌برداری می‌کنند تا از کیفیت طلای مذاب مطمئن شوند. اگر همه چیز طبق استاندارد باشد، طلای مذاب آماده است تا به مرحله قالب‌گیری برود و به شمش‌های درخشان تبدیل شود.

مرحله پنجم: قالب‌گیری و شکل‌دهی نهایی

در آخرین مرحله تولید شمش طلا، طلای مذاب را با دقت خاصی قالب‌گیری می‌کنند. ابتدا طلای مایع را در دستگاه قالب‌ریزی می‌ریزند که نوارهای باریک و بلندی تولید می‌کند. این نوارها سپس به دستگاه پرس می‌روند و چندین بار فشرده می‌شوند تا به ضخامت مورد نظر برسند. گاهی اوقات نیاز است این نوارها را نرم‌تر کنند. به این عمل در اصطلاح «آنیلینگ» می‌گویند.

پس از رسیدن به ضخامت مناسب، نوبت به برش قطعات می‌رسد. دستگاه‌های دقیق، قطعات را به اندازه‌های استاندارد برش می‌زنند. این قطعات را در کوره می‌گذارند تا نرم شوند و بعد وزن می‌کنند تا از دقیق بودن وزنشان مطمئن شوند. در این مرحله، هر قطعه که وزنش استاندارد نباشد، دوباره ذوب می‌شود.

قطعات استاندارد شده را صیقل می‌دهند و تمیز می‌کنند تا برق بزنند. سپس با فشار زیاد، طرح و نشان مخصوص را روی آن‌ها حک می‌کنند. روی هر شمش، اطلاعات مهمی شامل وزن دقیق، درجه خلوص (معمولاً 999.9)، نام سازنده و شماره سریال منحصر به فرد حک می‌شود. این اطلاعات حکم شناسنامه شمش را دارند و اصالت آن را تضمین می‌کنند.

در نهایت، شمش‌ها را بازرسی می‌کنند و در بسته‌بندی‌های مخصوص و امن قرار می‌دهند. برای هر شمش یک گواهی اصالت صادر می‌شود که تمام مشخصات آن در آن ثبت شده است.

تولید شمش طلا در ایران

ایران به واسطه قرارگیری بر روی کمربندهای کانی‌زایی جهان، ظرفیت‌های بالقوه عظیمی را برای تولید شمش طلا در اختیار دارد. زمین‌شناسان و تحلیل‌گران بازار، جایگاه کشورمان را در زمره کشورهای غنی از نظر ذخایر قطعی و احتمالی فلز زرد دسته‌بندی می‌کنند. بهره‌برداری از این معادن نیازمند تکنولوژی‌های پیشرفته و سرمایه‌گذاری‌های کلان است تا بتوان سنگ معدن را به محصول نهایی با ارزش افزوده بالا تبدیل کرد. آمارها نشان می‌دهد که تمرکز بر فرآوری داخلی به جای خام‌فروشی، ارزآوری قابل‌توجهی را برای اقتصاد ملی رقم می‌زند.

صنعتگران داخلی در سال‌های اخیر (از ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴)، گام‌های بلندی را در مسیر بومی‌سازی دانش تولید شمش طلا برداشته‌اند. این پیشرفت‌ها شامل ارتقای روش‌های تیزاب‌کاری، الکترولیز و استفاده از کوره‌های القایی مدرن در خطوط تولید می‌شود. حرکت به سمت استانداردهای جهانی باعث شده تا شمش‌های ایرانی قابلیت رقابت با نمونه‌های خارجی را در بازارهای منطقه‌ای پیدا کنند. برای درک بهتر اکوسیستم این صنعت در کشور، باید نگاهی دقیق‌تر به بازیگران اصلی و مجتمع‌های فعال در این حوزه داشته باشیم.

تولید کنندگان شمش طلا در ایران

مجتمع طلای زرشوران در شهرستان تکاب، به‌عنوان بزرگترین واحد صنعتی فعال در حوزه تولید شمش طلا در خاورمیانه شناخته می‌شود. این مجتمع عظیم با بهره‌گیری از ذخایر غنی معدنی منطقه، بخش عمده‌ای از نیاز بازار داخلی و ذخایر استراتژیک کشور را تأمین می‌کند. کارشناسان فنی زرشوران با استفاده از روش‌های هیدرومتالورژی و اکسیداسیون تحت فشار، راندمان استحصال طلا را به میزان قابل‌توجهی افزایش داده‌اند. این واحد صنعتی نمادی از توانمندی مهندسی داخلی در مقیاس بزرگ به شمار می‌آید.

دیگر قطب مهم و تاریخی در فرآیند تولید شمش طلا، مجتمع طلای موته در استان اصفهان است که سابقه‌ای طولانی در این صنعت دارد. این کارخانه با بازسازی خطوط تولید و به‌روزرسانی تجهیزات آزمایشگاهی، خلوص محصولات خود را به استاندارد ۹۹۹.۹ رسانده است. فعالیت مستمر موته در کنار زرشوران، تعادل نسبی را در سمت عرضه بازار طلای فیزیکی کشور ایجاد می‌کند. مدیران این مجموعه همواره بر ارتقای کیفی و کاهش ضایعات تولید تأکید می‌ورزند.

در کنار غول‌های دولتی، بخش خصوصی نیز در سال‌های اخیر حضور پررنگی را در عرصه تولید شمش طلا تجربه می‌کند. کارگاه‌ها و کارخانه‌های خصوصی با دریافت مجوزهای رسمی از بانک مرکزی و سازمان استاندارد، سهم بازار خود را گسترش داده‌اند. این واحدها معمولاً با تمرکز بر بازیافت طلا از قطعات الکترونیکی یا شمش‌ریزی مجدد طلاهای آب‌شده، چابکی بالایی در پاسخ به نوسانات بازار دارند. حضور بخش خصوصی، رقابت را در کیفیت و بسته‌بندی محصولات نهایی افزایش داده است.

دستگاه تولید شمش طلا چطور کار می‌کند؟

تجهیزات مدرن ریخته‌گری، نقش محوری و غیرقابل‌انکاری را در کیفیت نهایی و عیار دقیق تولید شمش طلا ایفا می‌کنند. اساس کار این دستگاه‌ها بر پایه کوره‌های القایی بنا شده است که با ایجاد میدان مغناطیسی شدید، طلا را بدون تماس مستقیم با شعله ذوب می‌کنند. این فناوری از ورود ناخالصی‌های کربنی سوخت‌های فسیلی به بافت طلا جلوگیری کرده و یکنواختی مذاب را تضمین می‌کند. کنترل دقیق دما در این کوره‌ها توسط سنسورهای پیشرفته انجام می‌پذیرد.

پس از مرحله ذوب، نوبت به سیستم‌های ریخته‌گری پیوسته یا قالب‌ریزی خلأ در چرخه تولید شمش طلا می‌رسد. در سیستم خلأ، تمام اکسیژن موجود در محفظه تخلیه می‌شود تا از هرگونه اکسیداسیون سطحی یا ایجاد حباب‌های ریز در بافت شمش جلوگیری به عمل آید. دستگاه به صورت خودکار مذاب را درون قالب‌های گرافیتی دقیق تزریق می‌کند. این دقت میلی‌متری، ظاهری آینه‌ای و وزنی کاملاً دقیق را برای محصول نهایی به ارمغان می‌آورد.

بخش نهایی عملکرد این دستگاه‌ها شامل سیستم‌های خنک‌کننده کنترل‌شده برای تکمیل پروسه تولید شمش طلا است. شوک حرارتی ناگهانی می‌تواند ساختار کریستالی طلا را شکننده کند، بنابراین دستگاه با کاهش تدریجی دما، فلز را به آرامی جامد می‌کند. همزمان، سیستم‌های لیزری و حکاکی پیشرفته، شماره سریال و عیار را روی شمشِ هنوز گرم، ثبت می‌کنند. این فرآیند مکانیزه، دخالت دست را به حداقل رسانده و خطای انسانی را از بین می‌برد.

انواع شمش طلا بر اساس وزن

در فرایند تولید شمش طلا، سازندگان شمش‌ها در وزن‌های مختلفی می‌سازند تا پاسخگوی نیاز همه سرمایه‌گذاران، از خریداران خُرد تا بانک‌های بزرگ باشند. از شمش‌های کوچک یک گرمی که در کف دست جا می‌گیرند تا شمش‌های غول‌پیکر 400 اونسی که در خزانه بانک‌ها نگهداری می‌شوند، هر کدام کاربرد و مشتریان خاص خود را دارند.

شمش طلا را با چه عیاری می‌سازند؟

شمش طلا را معمولا با بالاترین عیار ممکن، یعنی عیار 24 تولید می‌کنند که در اصطلاح بازار به آن «طلای چهار نه» می‌گویند. این اصطلاح نشان‌دهنده خلوص 999.9 درصدی طلاست که بالاترین درجه خلوص قابل دستیابی برای طلا به حساب می‌آید.

البته نمی‌توان طلای 100 درصد خالص تولید کرد، چون ساختار مولکولی طلا برای پایدار ماندن به مقدار بسیار کمی از عناصر دیگر نیاز دارد. به همین دلیل، شمش‌های طلا حتی در بهترین حالت هم 99.99 درصد خالص هستند.

برای مقایسه می‌توان گفت که این عیار بسیار بالاتر از طلای آب شده معمولی است که معمولاً عیار 18 (حدود 75 درصد خلوص) دارد. این خلوص بالای شمش‌های طلا یکی از دلایل اصلی محبوبیت آن‌ها برای سرمایه‌گذاری است.

برندهای سازنده شمش طلا را می شناسید؟

در دنیای تولید شمش طلا، برندهای معتبری وجود دارند که هر کدام با رعایت استانداردهای سختگیرانه بین‌المللی، شمش‌هایی با خلوص بالا تولید می‌کنند. در ایران، شرکت‌هایی مثل پارسیس گلد و ایران شمش، پا به پای برندهای مطرح جهانی مثل PAMP و Valcambi، با جدیدترین تکنولوژی‌ها مشغول به کارند.

مجوز تولید شمش طلا را چطور بگیریم؟

اخذ مجوزهای قانونی برای ورود به صنعت حساس تولید شمش طلا، نیازمند طی کردن مراحل اداری دقیق و سخت‌گیرانه‌ای است. متقاضیان در گام نخست باید طرح توجیهی فنی و اقتصادی خود را به وزارت صنعت، معدن و تجارت (صمت) ارائه دهند. کارشناسان وزارتخانه صلاحیت فنی، منشأ سرمایه و توانایی متقاضی برای راه‌اندازی خط تولید استاندارد را بررسی می‌کنند. تأییدیه اولیه، اجازه شروع عملیات ساخت و تجهیز کارگاه را صادر می‌کند.

در مرحله دوم، دریافت تأییدیه‌های زیست‌محیطی برای نهایی‌سازی مجوز تولید شمش طلا الزامی است. سازمان حفاظت محیط زیست بر نصب سیستم‌های فیلتراسیون پیشرفته برای بخارات اسیدی و تصفیه پساب‌های صنعتی نظارت مستقیم دارد. هرگونه اهمال در این بخش، توقف کامل پروژه را رقم خواهد زد و بازرسان محیط زیست استانداردهای بالایی را طلب می‌کنند. سلامت پرسنل و جلوگیری از آلودگی خاک و هوا، خط قرمز نهادهای نظارتی به شمار می‌رود.

گام نهایی شامل دریافت پروانه بهره‌برداری و کد استاندارد از سازمان ملی استاندارد ایران برای رسمیت بخشیدن به تولید شمش طلا است. تولیدکننده باید آزمایشگاه مجهزی (آکرودیته) را در محل کارخانه دایر کند یا با آزمایشگاه‌های مرجع قرارداد ببندد. پس از تولید نمونه‌های اولیه و تأیید عیار آن‌ها توسط بازرسان استاندارد و بانک مرکزی، مجوز نهایی صادر می‌شود. این مجوزها اعتبار برند را تضمین کرده و امکان معامله محصولات در بورس کالا را فراهم می‌آورند.

کارخانه تولید شمش طلا در ایران!

یک کارخانه استاندارد در این حوزه، بیشتر به یک دژ امنیتی شباهت دارد تا صرفاً یک واحد صنعتی برای تولید شمش طلا و فلزات گرانبها. تدابیر امنیتی شامل دوربین‌های مداربسته پیشرفته، سنسورهای حرکتی، درهای ضد سرقت و حضور نیروهای حراست آموزش‌دیده در تمام نقاط کلیدی است. معماری کارخانه به‌گونه‌ای طراحی می‌شود که دسترسی به مناطق حساس مثل خزانه و اتاق ذوب، تنها برای افراد دارای مجوز خاص امکان‌پذیر باشد. ایمنی دارایی‌ها و کارکنان، اولویت نخست در طراحی پلان این کارخانه‌هاست.

فضای داخلی سالن‌های تولید شمش طلا از نظر نظافت و کنترل ذرات معلق، دست‌کمی از اتاق‌های جراحی یا صنایع داروسازی ندارد. سیستم‌های تهویه مطبوع قدرتمند، هوای سالن را به‌صورت مداوم تصفیه می‌کنند تا غبار طلا هدر نرود و سلامت تنفسی کارکنان حفظ شود. کف سالن‌ها معمولاً با پوشش‌های اپوکسی خاص پوشانده می‌شود تا حتی ریزترین ذرات طلای ریخته‌شده نیز قابل بازیافت باشند. مدیریت ضایعات و بازگرداندن غبار طلا به چرخه تولید، سودآوری کارخانه را تضمین می‌کند.

تکنولوژی و اتوماسیون در کارخانه‌های مدرن ایرانی، حرف اول را در فرآیند تولید شمش طلا می‌زند. خطوط تولید معمولاً توسط سیستم‌های مانیتورینگ مرکزی کنترل می‌شوند و داده‌های لحظه‌ای دما، فشار و عیار را ثبت می‌کنند. وجود آزمایشگاه‌های کوانتومتری و فایر اَسِی (Fire Assay) در دل کارخانه، امکان سنجش کیفیت را در هر لحظه فراهم می‌آورد. این زیرساخت‌های پیشرفته، ایران را به یکی از کشورهای صاحب سبک در صنعت فلزات گرانبها تبدیل کرده است.

طلای آب شده یا شمش طلا؟

بهترین انتخاب بین شمش و طلای آب شده چیست؟ وقتی صحبت از سرمایه‌گذاری در طلا می‌شود، معمولا بین انتخاب طلای آب شده و شمش طلا مردد می‌شویم. شمش طلا اگرچه خلوص بالاتری دارد (عیار 24) و در معاملات بین‌المللی پذیرفته شده است، اما گران‌تر است و برای خرید آن باید سرمایه قابل توجهی داشته باشید. همچنین، شمش‌ها معمولاً در وزن‌های استاندارد تولید می‌شوند و انعطاف‌پذیری کمتری در خرید دارند.

در مقابل، طلای آب شده با وجود عیار پایین‌تر (معمولاً 18)، گزینه مناسب‌تری برای سرمایه‌گذاری است. می‌توانید با سرمایه کمتر و حتی 100 هزار تومان هم می‌توانید از گلدیکا طلای آب شده بخرید. این طلا از پرداخت مالیات و اجرت معاف است و نقدشوندگی بالایی دارد. همچنین می‌توانید از گلدیکا آن را در هر وزنی که می‌خواهید بخرید.

شمش طلا یا طلای آب شده؛ تحلیل فرصت‌ها برای سرمایه‌گذاران

در دنیای تولید شمش طلا و سرمایه‌گذاری روی فلزات گرانبها، انتخاب درست بین طلای آب شده و شمش، می‌تواند تاثیر زیادی در موفقیت مالی شما داشته باشد. با اینکه شمش طلا از عیار و خلوص بالاتری برخوردار است و در سطح بین‌المللی معتبر است، اما برای سرمایه‌گذاران خرد و متوسط، طلای آب شده گزینه عاقلانه‌تری به نظر می‌رسد. چرا که می‌توان با سرمایه کمتر وارد بازار شد و معافیت مالیاتی و نداشتن اجرت ساخت را تجربه کرد.

سوالات متداول